آللاه تعالی نین آدیله
فضولي سئحري
میرزه رسول اسماعیل زاده
نئچه ايل بوندان اول ادبياتجي و ديلچي دوستلاريمين بيري ايله اوزون مدتلي بير موضوع حقينده مباحثه ميز اولدو. ايل ياريم داوام ائدن بو مباحثه فضولي ايله نباتينين خصوصيت لري باره سينده ايدي. دوستوم فضولي نين اوستونلويونو ثبوت ائتمگه سعي گؤسترديگي حالدا من نباتي نين اوستونلويونه دايير ثبوتلار ايره لي سوروردوم. او مني قانع ائده بيلمه ديگي كيمي من ده اونو قانع ائده بيلميرديم. تخميناً هرگون ايش يئرنيده و ايشدن چيخاراق ائوه دؤننده مباحثه لريميز قيزغين و گرگين گئد يردي. هر بيريميز ده ائوده مطالعه لريميزله نوبتي مباحثه يه حاضرلاشيرديق. بونون اوستوندن اوزون مدت كئچدي، نه او مني قانع ائده بيلدي و نه ده من اونو. هر كس اؤز ادعاسيندا ديره ندي قالدي. بيرگون دوستوم گؤزله نيلمه دن چوخ حرارتلي و تعجبلو شكيلده منه مراجعت ائدرك نباتي نين چوخ بؤيوك شاعر و عارف اولدوغونو و حتي بعضي شعرلرنيده فضولي دن اوستون اولدوغونو سؤيلدي.
او نباتي نين فضولي استقباليندا يازديغي غزلينده ايليشيب قالميشدي. او بو غزلين مراجعت بيتيني، يعني: «يئتدي عؤمرون آخيره سن بير نباتي بيلمه دين، كيمدي بو گؤزدن باخان يا ديلده بو گويا ندور» بيتيني شاهد چكره ك نباتي نين داها اوستون اولدوغانا اينانميشدي[1].
دو غرودان دانباتي نين بو بيتي بوتون عرفان و خصوصيله مذهبي عرفانين و طريقت لرين ايدئيالاري نين اؤزه يي دير." و مارميت اذ رميت و لكن الله رمي" آيه سيندن الهام آلان شاعير ايلاهي بير سير و سلوك واسيطه سيله ديني واجب لري يئرنيه يئتيريب ايلا هيدن باشقا هرنه دن قيراراق يالنيز تك آللها نشانلاناراق تام ايلاهيله شير و امام خميني حضرتلري نين سؤيله مي ايله دئسك: آللهين گؤرديو گؤزو ائشيدن قولاغي دانيشان ديلي، آدديملايان آياغي و چاليشان الي اولور. اونا گؤره ده شاعير اؤزونو تجاهله ووراراق سؤيله ييركي، گويا بو شعرلري سؤيله يه ني و بوگؤزدن باخاني تانيمير. اصلنيده بيليركي، اونون گؤزلري و دانيشان ديلي بوتون وجودي ايلاهي لشميشدير.[2]
دوستوم منيم غالب گلديگيمي گمان ائديب سؤزومو حاقلاياراق نباتي نين اوستون اولدوغونو سؤيله بيردي، بيرحالدا كي، بيليميردي من ده اؤز فكريمدن دؤنوب فضولي نين داها اوستون اولدوغونا اينانميشديم و من ده اونون غالب گلديگيني دوشونوردوم. من فضولي نين:
" شفاي وصل قدرين هجريله بيمار اولاندان سور ذلال ذوق شوقون تشنه ديدار اولاندان سور
لبين سرين گليب گفتاره مندن اؤزگه دن سورما بوپنهان نكته ني بير واقف اسرار اولاندان سور.
گؤزي ياشليلارين حالين نه بيلسين مردم غافل كواكب سيريني شب تا سحر بيدار اولاندان سور"
بيتلري واله ائديب درين فكره جومدور موشدو.
دو غرودوركي، نباتي يارايجيلبغيندا صميمي ليك، طبيعي ليك، آشكارليق، عشق و اويناقليق اساس يئري توتور آمما فضولي نين ياراديجيليغيندا محبت، پنهان كارليق، آغيرليق، استحكام، فلسفي ليك داها خاراكتئريكدير.
نباتي ايله سن گؤيلره چيخيرسان، يوكسك ليك لره قالخيرسان، سمايا معراج ائديرس، عالم بالايه ديكلهنيرسن، " چيخميشام بير ئيره كي گونيز خضرا گؤرونور."
فضولي ايله سن درين ليكلره، كؤكلره واريرسان، اينجي كيمي درينليكلرده گيزله نيرسن، غواص كيمي اوجقارلاردا ديبلره جومور سان، آغاج كيمي كؤتويه گوونيرسن.
مني سونسوز جذبه ايله جلب ائدن و دريا كيمي اينجيلرينه جومدوران نه ايدي؟ بونون جوابيني تاپماق اوچون همين غزلدن بوايكي بيتي تحليل ائديب و اونون بطنلريني و قاتلاريني آچماغيميز گرهكدير.
"لب" دئديكده نه يي بيز باشا دوشوروك. عرفان عالمينده و مجاز لار دنياسيندا هرسؤزون اؤز معناسي و آنلاييشي وار. مادي عالم معنوي عالمي اؤزونده تام عكس ائتديره بيلمه مه سينه گؤره و باشقا سؤزله معنوي آنلاييشلار مادي سؤزلرله ايفاده ائديلمه سي غير ممكون حده چتين اولدوغونا گؤره عارفلر ليريك و ستاتيك و بديعي تصوير لر و سؤزلرله او آنلاييشلاري باشا سالماغا و بونونلا انساني مادي عالمدن آييراراق بديعي، متافيزيكا، احساسلار، دويغولار عالمينه قالديرماغا چاليشيرلار. بورادا لب دئديكده بير گئنيش معناني افاده ائتمك اوچون او آنلاييشلا بو سؤز آراسينداكي علاقه تئل لريني مثلا تشبيه صنعتي ني تاپاراق اونو بزه ييب ظهورا گتيريرلر.
"لب عارفلرين دئييمينده بسم الله سؤزونون ب" حرفيندن عبارتدير. اونون آلتينداكي نقطه ني ايسه عارفلر قاراخال آدلانديريرلار.
امام خميني حضرتلري بويورور:
" من به خال لبت اي دوست گرفتار شدم چشم بيمار ترا ديدم و بيمار شدم.
امام همین موضوع ایله علاقه دار آداب الصلوة كتابيندا بويورور: قرآن بوتولوكله بير سوره ده جمع لشميشدير، او سوره ايسه حمد سوره سي دير. حمد سوره سي بير آيه ده يعني" بسم الله"- دا جمع لشميشدير، او آيه ايسه بيرحرفده یعنی "ب" حرفينده جمع اولموشدور. و او حرف ده بير نقطه ده خلاصه اولموشدورٰ او نقطه ايسه حضرت علي (ع) - دان عبارتدير و دئمك بوتون قرآن او نقطه دن عبارتدیر.
باشقا بير يوزومدا او حرف "ب" حرفي پيغمبردن و نقطه ايسه حضرت علي دن عبارت اولدوغو گؤستریلیر. نباتي ده همین معنایا اشاره ائدرک دئیير:
بسم اللهي درك ائيلمه ميش حمده يوگورمه اي زاهد گمراه
سر كرده سيز آيا گؤرونوب باغلانا سانجاق لشگر تاپا رونق.
امام خميني و فضولي حضرتلري نين ده خال و لب دئديكده مقصدلري همين يوزومدان عبارتدير.
و اونا گؤره ده فضولي دئیير: بولبين سريني باشقاسيندان، اؤزگه لردن، نامحرملردن، و رمزلري بيلمه ینلردن سؤروشما، بوندا بير پنهان نكته وارٰ او پنهان نكته "ب" حرفینده ( لب) خال دير و او آدام دان بولبين سريني سوروش كيٰ او پنهان نكته يه واقف اولسون.
فضولي اؤزباجاريق و صنعتيني او بيري بيتده داها محكم گؤسترير:
گؤزي ياشلي لارين حالين نه بيلسين مردم غافل
كواكب سيريني شب تا سحر بيدار اولاندان سور.
بوبيتين بيرينجي بطني و ظاهري معناسي بوندان عبارتدير كي،: گوزي باشلي اولان شخصلرين حاليني غافل مردم و جاماعات نه بيلير؟
كواكب و اولدوز لارين سيريني گئجه سحره جن اوياق اولان شخصدن سوروش، گئجه ني اوياق اولمايان و سحره جن ياتان آدام اولدوز لارين گئجه سير ائتمه سيني نه بيلير؟
بوييتين باشقا و داها درين بطني و ايچ قاتي دار واردير. او بوندان عبارتدير.
گؤزو ياشلي لارين يعني اوره گين حاليني شعورو اولمايان گؤز ببه یي نه بيلسين؟ بورادا مردم غافل يعني غفلتده اولان، شعورو اولمايان گؤز مردمكي و گؤزون ببه يي گؤزو باشلي لارين حاليني نه بيلسين ؟ اونا گؤره كي ،كواكب لرين یعني گؤزیاشي نين سيريني گئجه سحره جن بيدار اولان اورك بيلر، گؤز بيلمز. يعني آغلايان اوركدير، گؤز دئیيلدير، اورك اونا گؤره آغلاييركي شعورو وار، گؤزون شعورو يوخدور.
بورادا گؤزو ياشلي اورك دئمكدير، مردم غافل، گؤزون ببه يي دير، كواكب ایسه گؤزياشلاري دئمک دير. نئجه كي قافقازین بؤیوک قصیده شاعری خاقاني دئییر:
(ريزم ز مژه كوكب بي ماه رخت شبها
تاريك شبي دارم با اين همه كوكبها)
بودور فضولي نيز قرآن ساياقلي شعر دؤزومو، بودور فضولي نين درين ليكلري، قيمتلي خزينه لري.
بورادا مقصد يميز ايكي شاعيري بير ـ بيري ايله توتوشدورماق، هانسي ني اوستون اولماسيني بللنديرمك دئیيل. اصلنيده شاعرلر باشقا ـ باشقا ميدائلاردا اؤز خيال آتلاريني چاپدير ميشلار. اوناگؤره ده اونلاري قارشي ـ قارشييا قويماق اولماز. عکسینه مقصد يميز اونلاري مقايسه لي شكليده اؤيرنمك دير. مقايسه لي شكيلده صنعت و هنرلريني بيان ائتمكدير. عارفلرين هربيري اؤز ادبي، عرفاني، بديعي و دئیيم خاراكتئرلرينه گؤره بير ـ بيرلريندن فرقلندیكلري حالدا عيني مقصد، عيني مفهوم و آنلاييشي اوزه چكمکده ديرلر. اونا گؤره ده هر بيري نين مخصوص دادي، لذتي، رنگی وار.
نباتيني اوخوياندا آدام قاناد آچير اوچماغا، روح تاپير پرواز لانماغا، قدرت تاپير خياليني سه ييرتمگه، الهاميني جوشدور ماغا. فضوليني اوخویاندا محبتله دولورسان، معنا و مفهوملارین دولغونلوغو ایله آغيرلاشيرسان، آغير ـ آغير - بيرغالانيرسان، سينمازـ سارسيلماز قالايا دؤنورسن. روحون دنيادان اوجا عالمدن گئنیش اولور. دنيائين، كائناتین گؤتوره بيلمه ديگي غمي، مسئوليتي، وظيفه نی گؤتوره بيليرسن.
ديل و بديعيات اعتباري ایله نباتيني اوخوياندا دئیيرسن كي: هه بوندان اوستون شاعير يوخدور، فضوليني اوخويورسان، گؤرورسن كي، فضولي داها اوستوندور، قاييديرسان نباتي يه ،حيران قاليرسان، هانسينا اوستوتلوك وئره سن.
دوغرودان دا فضوليني هرهانسي نقطه نظردن تحليل ائتسن، اونون داهي ليگيني و یوکسک شخصيت اولدوغونو گؤرورسن. نيیه بئله دير؟
اصلینده ده بئله اولمالی دیر. آخی فضولي حكمت، كلام و فلسفه عاليمي دير. او بيرينجي دفعه اولاراق شيعه كلاميني درسليك فورماسيندا" مطلع الاعتقاد الي المبدا و المعاد "ـ کتابینی يازميشدير.
فضولي مرثيه شاعيريدیر. بيرينجي دونه اولاراق آذربايجان مقتلینی – حدیقه السعدا يازميشدير و بو اونون شاه اثري دير.
او عرب، فارس و تورك ديل لرینده اوچ مدنیت له اوچ ديوان یاراتمیشدیر.
آمما بونلارلا برابر فضولي نين تورك ديوانيندا كي غزل و قصيده لرینده اولان هنر، باجاريق، علم، فلسفه، منطق باشقا بيرشئي دير. بوباخیمدان دئمك اولاركي، فضولي جامع بيرشاعردير.
و اونون شعر لرينده اولان بو استحكام، آغيرليق، ثبات، نظام ـ انتظام، قورولوش معجزه سي ده اونون بوعلمي، معنوي مقاميندان ايره لي گلير ـ آشاغيداكي بيتلري گؤز اونوندن كئچيرمگه ده یر:
زهي ذاتين نهان و اول نهاندان ماسوا پيدا
بحار صنعونه امواج پيدا قعر ناپيدا
دمادم عکس آلور مرآت عالم قهر و لطفوندن
اونونچون گه کدورت ظاهر ائیلر گه صفا پیدا
گهی توپراغه ائیلر حکمتین مین مهلقا پنهان
گهی صنعون قیلور توپراقدن مین مهلقا پیدا
نشان شفقتوندور کیم اولور اظهار حمدینچون
فضولی تیره طبعیندن کلام جانفزا پیدا
[1] - فضولي نيده غزلي –
اؤيله سرمستم كي، ادراك ائتمزم دنيا ندور؟ بن كيمم، ساقي اولان كيمدور، مئي صهبا ندور؟
گر چي جاناندان دل شيدا اوچون كام ايسترم سورسا جانان بيلمزم كام دل شيدا ندور؟
وصلدن چون عاشقي مستغني ائيلر بير وصال عاشقه معشوقدن هر دم بو استغنا ندور؟
حكمت دنيا و ما فيها بيلن عارف دگول عارف اولدور، بيلمه يه دنيا و ما فيها ندور؟
آه و فريادين فضولي اينجيديبدور عالمي گر بلاي عشقيله خشنود ايسن غوغا ندور؟
نباتي ايسه دئيير:
اويله مستم بيلمزم كي، مئي ندور، مينا ندور؟ گول ندور، بولبول ندور، سونبول ندور، صحرا ندور؟
اود توتوب جانيم سراسر ياندي اما بيلمه ديم دل ندور،دلبر ندور، باشيمده بو سئودا ندور؟
................................................... .......................................................
دورد صافي گؤزلمك واختي دگول، ساقي آمان شيشه وئر پيمانه وئر ساغر ندور صهبا ندور
دور گؤزون قورباني يم مستانه گل رندانه وئر چوخ دئمه جمشيد دن اسكندر و دارا ندور؟
«يئتدي عؤمرون آخيره سن بير نباتي بيلمه دين، كيمدي بو گؤزدن باخان، يا ديلده بو گويا ندور»
ماراغالي دخيل ايسه دئيير:
اؤيله مستم بيلمزم كي مئي ندور، مينا ندور؟ من كيمم، ساقي اولان كيمدور مئي صهبا ندور؟
زينبيم ياددان چيخيب بيلمم سكينم هاردادور جلوه گاه عشقده دنيا و ما فيها ندور؟
باش وئرن من، باش كسن سن، قيل وقال ائتمك نئچون؟ بير نفر مظلومي اؤلدورمكده بو غوغا ندور؟
ايندي يئل طوفان ائدر توز توپراغي ائيلر كفن عاشق سرگشته يه بو خلعت ديبا ندور؟
[2] امام خميني آداب الصلوةكتابي